Nhật Bản thực sự là đất nước của những kiến trúc sư tài năng, những người đã vinh dự nhận giải thưởng Pritzker danh giá. Từ đây chúng ta thấy một truyền thống kiến trúc phong phú và tinh thần đổi mới của con người quốc gia này.
Công trình Nhà thờ ánh sáng của Tadao Ando
Sau khi Giải thưởng Pritzker 2024 được công bố thuộc về Riken Yamamoto, Nhật Bản cho đến nay đã có tổng cộng 9 kiến trúc sư được trao giải thưởng danh giá này. Điều đó khiến xứ sở hoa Anh Đào trở thành quê hương của nhiều kiến trúc sư đoạt giải Pritzker nhất. Vậy điều gì đã khiến các kiến trúc sư Nhật Bản và công trình của họ trở nên nổi bật?
Giải Pritzker từ trước tới nay không có sự phân chia hay thiên vị về địa lý. Mục tiêu của họ trong việc trao giải luôn là “tôn vinh các kiến trúc sư đương thời có tác phẩm thể hiện sự kết hợp của tài năng, tầm nhìn và cam kết. Tác phẩm của họ bền bỉ và đóng góp đáng kể cho ngành xây dựng nói riêng và xã hội nói chung.
Vậy tại sao các kiến trúc sư Nhật Bản lại liên tục tỏa sáng? Liệu điều này có liên quan gì đến văn hóa, triết lý hay địa lý Nhật Bản? Bí mật ở đây là gì ? Có lẽ ai cũng sẽ có cho mình các giả thiết. Bài viết này có thể chưa giúp chúng ta tìm ra câu trả lời thực sự nhưng sẽ phần nào hiểu hơn về những con người này và thành tựu của họ.
Tange Kenzo
Kiến trúc sư Tange Kenzo là người đầu tiên trong lịch sử kiến trúc Nhật Bản ghi dấu tại giải thưởng Pritzker vào năm 1987. Sinh thời, ông là một nhà tư tưởng lớn, một trong những kiến trúc sư quan trọng nhất thế kỷ 20, dưới sự ảnh hưởng từ công trình của Le Corbusier. Sinh năm 1913 tại Osaka, Nhật Bản, Tange theo học tại Đại học Tokyo và tốt nghiệp năm 1938.
Dưới sự hướng dẫn của Kunio Maekawa, một kiến trúc sư danh tiếng của trường phái hiện đại, Tange đã rèn giũa kỹ năng của mình và sau này trở thành một nhà giáo dục có ảnh hưởng lớn. Là giáo sư tại Đại học Tokyo, ông đã hướng dẫn nhiều thế hệ kiến trúc sư tương lai xuất sắc, như Fumihiko Maki và Arata Isozaki.
Trụ sở đài truyền hình Fuji
Triết lý thiết kế:
Cách tiếp cận kiến trúc của Tange Kenzo kết hợp giữa thẩm mỹ truyền thống Nhật Bản và các nguyên tắc hiện đại. Ông tin rằng kiến trúc nên phản ánh cả di sản văn hóa cũng như những tiến bộ công nghệ của thời đại. Vì vậy các tác phẩm của ông mang đậm sự pha trộn giữa truyền thống và thiết kế tiên tiến. Ông cũng là một nhân vật quan trọng trong phong trào Metabolist, với đặc trưng nhấn mạnh việc xây dựng các cấu trúc đô thị quy mô lớn, linh hoạt có thể thích ứng với sự gia tăng dân số và nhu cầu thay đổi của xã hội.
Các công trình tiêu biểu:
Nhà thờ Thánh Mary tại Tokyo
Xây dựng tại Tokyo, Nhà thờ Thánh Mary đại diện cho tham vọng khám phá kiến trúc hiện đại của Tange Kenzo khi tiếp cận các công trình tôn giáo truyền thống. Ngoại thất Nhà thờ bằng thép không gỉ tạo ra hiệu ứng thị giác ấn tượng, trong khi không gian bên trong tràn ngập ánh sáng tự nhiên, gợi lên cảm giác thanh tịnh và chiêm nghiệm.
Một công trình khác cũng tại trung tâm Tokyo, Trụ sở đài truyền hình Fuji, là minh chứng cho tầm nhìn về đô thị của Tange được hiện thực hóa. Thiết kế của công trình này đặc trưng bởi những khối lập phương lớn, được kết nối bởi các cầu treo, một đặc trưng Metabolist trong cách tiếp cận của Tange.
Tadao Ando
Có thể nói, Tadao Ando là một trong những kiến trúc sư đáng chú ý nhất Nhật Bản. Điều này có lẽ bắt nguồn từ hành trình thú vị của ông để trở thành một kiến trúc sư, khi ông không được nhận được bất kỳ sự giáo dục chính quy nào. Sinh năm 1941 tại Osaka, Nhật Bản, Ando ban đầu bắt đầu sự nghiệp là một võ sĩ chuyên nghiệp. Ông cũng đã dành phần lớn thời trẻ để học các nghề thủ công từ một xưởng địa phương, trong đó có làm mộc.
Sự quan tâm của ông đối với kiến trúc được khơi dậy sau khi thăm các ngôi đền, đền thờ và những công trình lịch sử. Sau đó, ông đã đặt mục tiêu trong đời là tự học kiến trúc bằng cách nghiên cứu công trình của các kiến trúc sư hiện đại đi trước và thăm quan càng nhiều công trình kiến trúc trên thế giới càng tốt. Đó thực sự là một câu chuyện đáng ngưỡng mộ, khi vinh quang cùng nhiều giải thưởng cuối cùng đã đến với Tadao, trong đó có giải Pritzker vào năm 1995.
Khu nghỉ dưỡng và bảo tàng nghệ thuật Benesse House
Triết lý thiết kế:
Bạn có thể nhận ra công trình với cách tiếp cận tối giản của Ando khi ông tạo ra những không gian bê tông hợp lý và thanh tịnh. Ông là bậc thầy trong việc làm chủ bê tông và hình học để tạo ra sự tương tác về tinh thần với ánh sáng. Triết lý của ông xoay quanh việc tạo ra những không gian để chiêm nghiệm, tĩnh lặng và kết nối với thiên nhiên. Sự đẹp đẽ trong công trình của ông ở chỗ mặc dù nó có vẻ đơn giản về mặt hình thức, nhưng lại rất phức tạp bên dưới bề mặt. Ông có khả năng khiến vật liệu nặng nề nhất như bê tông trở nên nhẹ nhàng, điều này thật sự ấn tượng.
Các công trình tiêu biểu:
Đền nước
Là một phần của Quần thể nghệ thuật Benesse trên đảo Naoshima, Benesse House là một bảo tàng-khách sạn kết hợp, làm mờ ranh giới giữa thiên nhiên và kiến trúc. Nằm trên một hòn đảo, công trình này phối hợp nghệ thuật hiện đại với cảnh quan tự nhiên xung quanh. Đền với Đền nước – Water Temple, đó là tất cả sự say mê của Ando với các yếu tố tự nhiên. Ngôi đền Phật giáo này được ẩn giấu dưới một hồ sen, và du khách phải xuống một cầu thang bê tông để đến được gian thờ chính bên trong. Việc sử dụng nước và bê tông tạo ra một trải nghiệm thanh tịnh, thiền định.
Toyo Ito
Toyo Ito là một trong những kiến trúc sư đại tài của Nhật Bản, với cách tiếp cận độc đáo của ông trong kiến trúc. Ông sinh ra tại Seoul, Hàn Quốc vào năm 1941 trước khi gia đình chuyển đến Nhật Bản vào năm 1943. Sau khi tốt nghiệp Khoa Kiến trúc tại Đại học Tokyo vào năm 1965, ông bắt đầu làm việc tại Công ty Kiyonori Kikutake & Các cộng sự.
Về Kiyonori Kikutake, một trong những kiến trúc sư sáng lập trào lưu Metabolist Nhật Bản, không chỉ chiêu mộ Toyo Ito mà còn cả Shōzō Uchii và Itsuko Hasegawa. Sau một vài năm hợp tác, Ito đã tự tách ra và thành lập công ty riêng Toyo Ito & Các cộng sự vào năm 1971. Thành công từ đó của ông thật ấn tượng với vô số giải thưởng, trong đó có giải Pritzker vào năm 2013.
Trung tâm văn hóa và thư viện Sendai, Nhật Bản.
Triết lý thiết kế:
Toyo Ito được truyền cảm hứng sâu sắc từ mối quan hệ giữa kiến trúc và thiên nhiên, đặc biệt là trải nghiệm giữa các không gian, nội thất và ngoại thất, cũng như môi trường xung quanh. Ông nổi tiếng với những thiết kế sáng tạo kết hợp tinh tế công nghệ với các concept lấy cảm hứng từ thiên nhiên. Kiến trúc của Ito đặc trưng bởi cảm giác linh hoạt, nhẹ nhàng cùng với một nét trong suốt. Với những ứng dụng về công nghệ, ông vượt qua sự cứng nhắc và mạnh mẽ của kiến trúc truyền thống để tạo ra những trải nghiệm cảm quan, khơi gợi những tương tác cảm xúc.
Các công trình tiêu biểu:
Nằm ở Gifu, Nhật Bản, Nhà hỏa táng Meiso No Mori phản ánh sự chú trọng của Ito vào trải nghiệm cảm quan và kết nối với thiên nhiên. Mái nhà, được làm từ bê tông mỏng, mang một vẻ như đang lơ lửng trên không gian.
Trung tâm văn hóa và thư viện Sendai là một trong những công trình nổi bật nhất của Ito. Thiết kế mở và linh hoạt của công trình được nâng đỡ bởi một loạt cột hình ống, cho phép tạo ra không gian nội thất thông thoáng với ít tường ngăn. Nó thường được coi là một biểu tượng trong kiến trúc hiện đại nhờ việc đổi mới trong sử dụng vật liệu và thiết kế.
Riken Yamamoto
Riken Yamamoto hiện đang nổi bật trong số những kiến trúc sư nổi tiếng nhất Nhật Bản nhờ vào việc giành giải thưởng Pritzker 2024. Sinh năm 1945 tại Bắc Kinh, Trung Quốc, ông lớn lên ở Yokohama, Nhật Bản, sau khi Thế chiến II kết thúc. Yamamoto có nền tảng học vấn phong phú, sau khi nhận bằng cử nhân từ Đại học Nihon vào năm 1967 và bằng thạc sĩ từ Đại học Nghệ thuật Tokyo vào năm 1971.
Ông cũng đã học tập dưới sự hướng dẫn của Hiroshi Hara tại Đại học Tokyo trước khi thành lập công ty riêng, Riken Yamamoto & Field Shop, vào năm 1973. Bên cạnh thực hành chuyên môn, ông đã đảm nhiệm nhiều vị trí giáo sư tại nhiều trường đại học danh tiếng. Từ năm 2018 đến 2022, ông là Chủ tịch tại Đại học Nghệ thuật và Thiết kế Nagoya. Kể từ năm 2022, ông đã giảng dạy tại Đại học Nghệ thuật Tokyo với tư cách là giáo sư thỉnh giảng.
Thư viện Thiên Tân Tianjin Library
Triết lý thiết kế:
Cộng đồng và không gian công cộng là trung tâm trong triết lý kiến trúc của Riken Yamamoto. Cách tiếp cận của ông khuyến khích một mối quan hệ phức hợp giữa con người và các môi trường mà họ sinh sống. Bằng cách làm mờ ranh giới giữa không gian công cộng và riêng tư, ông tạo ra những thiết kế khuyến khích nhiều tương tác đồng thời vẫn bảo đảm sự riêng tư của từng cá nhân. Các dự án của ông có cách tiếp cận rất linh hoạt, thích ứng với những thay đổi xã hội, tích hợp một cách liền mạch các không gian sống, không gian làm việc và cộng đồng.
Các công trình tiêu biểu:
Bảo tàng nghệ thuật Yokosuka
Thư viện Tianjin ở Trung Quốc là một công trình đồ sộ gồm năm tầng, lưu trữ năm triệu cuốn sách. Các bức tường của thư viện tích hợp kệ sách, khiến những cuốn sách trở thành một phần của cấu trúc, làm mờ ranh giới giữa chức năng và vẻ đẹp kiến trúc.
Bảo tàng Nghệ thuật Yokosuka, nằm bên bờ biển ở Nhật Bản, là một ví dụ khác về sự hòa quyện giữa kiến trúc và thiên nhiên của Yamamoto. Công trình này có hệ thống mái và tường hai lớp được làm từ kính và sắt, giúp kiểm soát ánh sáng mặt trời trong khi vẫn mang lại những khung cảnh tuyệt đẹp từ các ngọn núi và biển xung quanh.
Shigeru Ban
Shigeru Ban là một trong những kiến trúc sư lỗi lạc của Nhật Bản, với tầm nhìn không chỉ xoay quanh thẩm mỹ hay khái niệm. Ông được biết đến là một trong những kiến trúc sư đầu tiên đóng góp vào việc xây dựng dự án cứu trợ thảm họa và kiến trúc nhân đạo, điều này đã giúp ông giành được giải Pritzker vào năm 2014.
Sinh năm 1957 tại Tokyo, Nhật Bản, nền tảng giáo dục của Shigeru Ban là sự kết hợp giữa cả truyền thống phương Tây và phương Đông. Ông ban đầu học tại Viện Kiến trúc Southern California rồi chuyển đến Cooper Union ở New York.
Ông được nhận ảnh hưởng đáng kể từ triết lý sâu sắc của kiến trúc sư John Hejduk. Sau khi làm việc ngắn hạn với Arata Isozaki tại Tokyo, ông đã mở văn phòng riêng vào năm 1985. Sau trận động đất thảm khốc ở Kobe vào năm 1995, Ban thành lập Mạng lưới Kiến trúc sư Tình nguyện (VAN) để hỗ trợ các khu vực bị ảnh hưởng bởi thảm họa trên toàn thế giới.
Cardboard Cathedral – Nhà thờ từ bìa cát tông
Triết lý thiết kế:
Ban có cách sử dụng vật liệu sáng tạo, khi ông sử dụng ống bìa, tre và gỗ với mục đích bền vững. Triết lý kiến trúc của ông xoay quanh việc tạo ra những cấu trúc hòa quyện liền mạch với môi trường xung quanh, đồng thời phải giải quyết các vấn đề xã hội. Cách tiếp cận của ông đối với công trình cứu trợ thảm họa vừa thực tế vừa mang tính nhân văn sâu sắc. Ông tin rằng kiến trúc sư có trách nhiệm xã hội, đặc biệt trong những thời điểm khủng hoảng. Tâm điểm chính của ông là tạo ra các nơi trú ẩn giá cả phải chăng, bền vững và có thể triển khai nhanh chóng cho những người bị mất nhà cửa.
Các công trình tiêu biểu:
Tổ hợp sân golf Nine Bridges Country Club
Nằm ở Hàn Quốc, Nine Bridges Country Club là ví dụ điển hình cho sự kết hợp giữa các kỹ thuật kiến trúc hiện đại và thẩm mỹ truyền thống Hàn Quốc của Shigeru Ban. Cấu trúc này kết hợp các vật liệu tự nhiên như gỗ với các mặt tiền kính hiện đại, cho phép tòa nhà hòa hợp với cảnh quan thiên nhiên xung quanh.
Sau trận động đất năm 2011 ở Christchurch, New Zealand, Ban thiết kế Nhà thờ bìa cát tông như một sự thay thế tạm thời cho nhà thờ Gothic đã hư hại. Cấu trúc này chủ yếu được làm từ ống bìa, gỗ và thép, khẳng định cam kết của Ban trong việc sử dụng các vật liệu bền vững và chi phí thấp trong công tác cứu trợ khẩn cấp.
SANAA (Kazuyo Sejima và Ryue Nishizawa)
Cả Kazuyo Sejima và Ryu Nishizawa đều trở thành những kiến trúc sư nổi tiếng với xuất phát từ văn phòng chung SANAA, được thành lập vào năm 1995. Khả năng độc đáo của họ trong việc tạo ra những kiến trúc tinh tế nhưng mạnh mẽ đã giúp họ cùng nhau giành giải thưởng Kiến trúc Pritzker vào năm 2010.
Sinh năm 1956, Sejima đã học việc dưới sự hướng dẫn của Toyo Ito trước khi thành lập văn phòng riêng vào năm 1987. Một sự trùng hợp thú vị, Nishizawa, sinh năm 1966, cũng học việc dưới Toyo Ito và sau đó làm việc cùng Kazuyo Sejima để thành lập SANAA.
Mặc dù có tính cách khác nhau, cả hai kiến trúc sư đều chia sẻ cách tiếp cận thiết kế tương đồng và có những điểm mạnh bổ sung cho nhau. Sejima thường chú trọng đến chi tiết, trong khi Nishizawa có xu hướng tập trung vào những khái niệm bao quát lớn hơn và thiết kế đô thị. Sự cân bằng này đã cho phép cặp đôi tạo ra những dự án kiến trúc đổi mới và có ảnh hưởng lớn.
The Glass Pavilion ở Ohio, Mỹ
Triết lý thiết kế:
Công trình của SANAA có thể được tóm gọn trong ba từ: đơn giản, trong suốt và linh hoạt. Họ áp dụng một thiết kế làm mờ ranh giới giữa kiến trúc và môi trường thiên nhiên, tạo ra trải nghiệm liên tục giữa các không gian. Vật liệu họ ưa chuộng thường là kính và các bề mặt trắng, vì theo họ chúng thể hiện sự mở rộng theo cách tinh tế nhất. Mặc dù có vẻ tối giản, kiến trúc của họ khơi gợi những trải nghiệm và tương tác sâu sắc.
Các công trình tiêu biểu:
Viện nghiên cứu của Rolex
Glass Pavilion ở Ohio, Mỹ, là một ví dụ ấn tượng về phong cách đặc trưng của SANAA. Nó tích hợp các không gian mở trong suốt, với những bức tường kính cong tạo ra sự kết nối linh hoạt giữa nội thất của bảo tàng và cảnh quan xung quanh.
Viện nghiên cứu của Rolex ở Thụy Sĩ là một công trình thách thức các khái niệm kiến trúc truyền thống về mặt không gian và chuyển động. Tòa nhà được cấu thành từ những không gian mở rất lớn, gợn sóng nhưng không có tường hay phân chia rõ ràng, tạo ra một môi trường của sự hợp tác giữa các sinh viên và nhà nghiên cứu.
Theo: Yasmine Hafza – parametric-architecture