“Thôn kiểu mẫu”, “Làng hạnh phúc” là những cụm từ gần đây được nhắc tới nhiều, ai cũng hân hoan, sung sướng hòa chung niềm vui cùng người dân bản Nủ và Nậm Tông trong dịp bàn giao nhà ngày 22/12/2024 vừa qua. Những con đường bê tông mới, cờ đỏ cắm dọc hai bên, những vườn rau, luống hoa rực rỡ, những căn nhà mới khang trang chào đón dân làng, già trẻ, trai gái và khách mời từ khắp nơi hướng về sân nhà sinh hoạt cộng đồng tham dự lễ khánh thành. Chỉ sau 68 ngày đêm thần tốc, 55 căn nhà, 2 điểm trường, 2 nhà sinh hoạt cộng đồng, cùng hệ thống cơ sở hạ tầng Làng Nủ và Nậm Tông cơ bản đã hoàn thành. Ngôi làng là nơi “an cư lạc nghiệp” mới cho bà con, xứng đáng với tình yêu thương, đùm bọc của đồng bào cả nước. Những KTS trào dâng cảm xúc khi sản phẩm thiết kế của mình đóng góp thiết thực, ý nghĩa cho cộng đồng.
Nhớ thời điểm nhận nhiệm vụ, cả nước bàng hoàng với những mất mát sau trận bão kinh hoàng. Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã lập tức yêu cầu tìm địa điểm xây dựng, khôi phục bản làng, bảo đảm các hộ dân có nơi ở mới an toàn, phù hợp, nhấn mạnh đến ngày 31/12/2024 phải hoàn thành. Tỉnh ủy Lào Cai đã nhanh chóng lựa chọn phương án bố trí tái định cư đồng thời phối hợp với Đài truyền hình Việt Nam (Quỹ Tấm Lòng Việt) và Hội KTS Việt Nam triển khai gấp thiết kế xây dựng mới Bản Nủ và thôn Nậm Tông, hai khu vực bị ảnh hưởng nặng nề nhất.
Giai đoạn tái thiết sau thảm họa luôn là một thách thức bởi áp lực về thời gian, nguồn lực, sự bị động và khó khăn trong tiếp cận bối cảnh, nhiều bên tham gia, với nhiều cân nhắc khác nhau về tính bền vững môi trường, kinh tế, xã hội và văn hóa, nhưng cũng là cơ hội để xây dựng lại tốt hơn. Thiết kế quy hoạch, kiến trúc có tác động lớn đến nhu cầu và phúc lợi lâu dài của người sử dụng, nếu không cẩn trọng sẽ dẫn đến những bất lợi cho cộng đồng, làm trầm trọng thêm những tác động tàn phá của thảm họa. Nhãn tiền nhiều khu tái định cư sau khi hoàn thành không hiệu quả, người dân không ở, bị bỏ trống rất lãng phí.
Nhóm KTS phản ứng nhanh – Hội KTS Việt Nam đã lập tức huy động tổng lực vào cuộc, chủ động thu thập, phân tích dữ liệu, tham gia khảo sát thực địa khu đất. Mời chuyên gia đa lĩnh vực cùng phối hợp triển khai dự án. Cân nhắc toàn diện các yếu tố, chúng tôi đề xuất nguyên tắc thiết kế chính:
- Nhanh, bền vững, sinh thái;
- Bản sắc, kiểu mẫu;
- Có sự tham gia của cộng đồng.
Tôn trọng địa hình tự nhiên, phát huy truyền thống bản địa, ý tưởng quy hoạch cấu trúc các hộ dân theo cụm 5-7 nhà, hình thành các xóm nhỏ quây quần. Bản Nủ bố trí 5 xóm, số lẻ là phong tục người Tày, nương theo đồi núi, giảm thiểu đào đắp, giao thông tôn trọng cốt tự nhiên, cuối mỗi đường xóm là một góc nhìn mở ra cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp. Nậm Tông gồm 3 cụm trải dài 3 đỉnh đồi liên tiếp. Mỗi bản bố trí 01 nhà sinh hoạt cộng đồng và 01 điểm trường mầm non kết hợp tiểu học, đảm bảo đầy đủ hạ tầng xã hội.
Xây dựng trong bối cảnh đặc biệt yêu cầu nhanh, bền, tiết kiệm, nhưng đảm bảo giữ bản sắc, tôn trọng hệ sinh thái. Các giải pháp công nghệ kỹ thuật, vật liệu phải khả thi, áp dụng thi công bán lắp ghép – bán toàn khối. Móng rễ cây chế tạo ở xưởng kết hợp bê tông cốt thép đổ tại chỗ, cột-dầm-sàn-tấm tường ALC tiền chế và các vật liệu được tài trợ như gạch ốp lát, cửa kính, mái tôn dập ngói cách nhiệt, đèn, quạt, thiết bị bếp, vệ sinh, bể chứa nước, bể phốt tiền chế,… đồng bộ với hệ thống hạ tầng kỹ thuật, đảm bảo điều kiện sống tiện nghi cho dân bản. Các cấu kiện đúc sẵn sản xuất hàng loạt mang âm hưởng truyền thống, các liên kết cột-dầm, đầu dầm, cầu thang, bản sàn, kết cấu các khoảng đua, độ dốc, tỷ lệ mái, khung kèo vượt nhịp… tiếp biến kết cấu gỗ, phù hợp chi phí và kỹ thuật xây dựng.
Các bản thiết kế được thông báo và tiếp thu đầy đủ những ý kiến từ người dân và các bên liên quan. Người dân được trao quyền và khuyến khích tham gia, đồng thuận lựa chọn phương án thiết kế. Phương án chọn liên tục được đánh giá, cập nhật các ý kiến bổ sung, thay thế hoặc sửa đổi cho phù hợp thực tế thi công, bám sát mục tiêu chung là phục vụ tốt nhất người thụ hưởng.
Với kinh nghiệm đã thực hành nhiều năm ở vùng cao, chúng tôi chủ trương tạo không gian mở – giao hòa thiên nhiên, cấu trúc linh hoạt, đa năng, người dân có thể phát triển, xây thêm trong quá trình sử dụng. Bản Nủ lựa chọn nhà sàn người Tày, thôn Nậm Tông nhà trệt 4 mái theo phong tục người Mông. Nhà sàn Bản Nủ giữ cấu trúc hành lang – cầu thang bên, cột biên vuông, cột giữa tròn. Tầng dưới là không gian trống đa năng, chỗ chứa nông cụ sản xuất. Bếp, vệ sinh tách riêng thành nhà phụ, kết nối nhà chính qua hành lang có mái che. Nhà 4 mái người Mông không gian nội thất chia hai phòng ngủ độc lập và không gian sinh hoạt chung. Bếp, vệ sinh, nhà tắm hợp khối cùng nhà chính, có gác xép là kho chứa nông sản hoặc chuyển đổi thành phòng ngủ.
Nhà cộng đồng và trường học là điểm nhấn, ưu tiên tính biểu hiện. Không gian tích hợp đa năng, phục vụ các nhu cầu học tập, sinh hoạt đa dạng của cộng đồng. Ở Bản Nủ, nhà văn hóa và trường học ôm lấy khoảng sân chung, một không gian sinh hoạt cộng đồng lớn cho toàn thôn. Diện mái được cách điệu nhấp nhô, phóng khoáng. Hệ khung vì kèo thép gợi hoa văn thổ cẩm, tô điểm sinh động nội thất. Nhà cộng đồng Nậm Tông mái đua rộng che chở, ấm cúng. Vì kèo gấp khúc cùng các thanh chống đứng, chống xiên cảm hứng từ chiếc khèn đồng bào Mông. Trường học hòa thiên nhiên, mái gấp nếp tựa những cánh hạc giấy của hy vọng.
Xây dựng môi trường ở sau thảm họa nhiều thách thức nhưng cũng là động lực thúc đẩy trách nhiệm xã hội của KTS. Thiên tai và biến đổi khí hậu ngày càng khó lường, kiến trúc ứng phó thiên tai, thảm họa rất cần được quan tâm nghiên cứu, sẵn sàng áp dụng kịp thời, hiệu quả ngay cho những khu vực bị ảnh hưởng. Đồng thời, trong điều kiện bình thường, KTS cần nhận thức trách nhiệm dẫn hướng “kiến thiết xã hội”, quan tâm những cộng đồng yếu thế, vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, đảm bảo tính công bằng trong kiến trúc. Việt Nam có 54 dân tộc nắm giữ trữ lượng văn hóa lớn, một số dân tộc kiến trúc truyền thống đặc sắc, sức đề kháng tốt, số khác kiến trúc dễ bị lai tạp, mất phương hướng. Làm sao có thể phục hồi, tiếp biến những tinh hoa cốt lõi của từng dân tộc phù hợp với đời sống đương đại và tương lai. Đó là trách nhiệm và cũng là mảnh đất trống vắng, đang mong đợi giới KTS chúng ta dấn thân khai phá.
Tái thiết Bản Nủ và Nậm Tông là ví dụ sống động thể hiện trách nhiệm xã hội của KTS. Như lời Thủ tướng Phạm Minh Chính: “Không có gì là không thể, biến không thành có, biến khó thành dễ”… với tinh thần “Sự sống nảy sinh từ cái chết”. KTS giữ vai trò then chốt định hình không gian sống, làm việc, vì vậy cần cân nhắc thận trọng tác động của thiết kế, thấu hiểu nhu cầu đa dạng của cộng đồng, các nhóm thiểu số, những người có nền tảng văn hóa khác nhau, tạo ra những công trình – quần thể mang lại công bằng – hạnh phúc cho người sử dụng và xã hội, bảo vệ sự đa dạng sinh thái, văn hoá.
KTS Hoàng Thúc Hào
(Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 12-2024)